كوچك پى مىبرد و نمونهء واضحى از اعجاز اين كتاب كريم را در اين سورهء كوچك در مىيابد . راستى انسان نمىتواند از شگفت خوددارى نمايد كه چگونه بر زبان مردى امّى و درس‌نخوانده و در محيط امّيّت و بىسوادى و بىخبرى از علم و فرهنگ ، اينچنين سخنانى جارى مىشود كه از نظر عمق و ژرفا بزرگترين حكماى الهى را به فكر فرو مىبرد و از نظر عذوبت و سلاست در حدى است كه انسان هرگز از تكرار آن سير نمىشود ! توضيح مطلب اينكه : جمله‌ها و كلماتى كه از اول سوره تا مالِكِ يَوْمِ الدِّين گذشت يك سلسله مسائل شناختى دربارهء خداوند مطرح ساخت : او « اللَّه » است ، او « رحمن » است ، او « رحيم » است ، او « ربّ العالمين » است ، او « مالك يوم الدين » است ؛ بعلاوه او ذاتى است كه « محمود » علىالاطلاق است ، همهء حمدها و سپاسها به او تعلق دارد . راستى تمام الهيات در اين چند كلمه گنجانيده شده است ؛ عمده‌ترين مسائل الهى در اين چند كلمه طرح شده است . علما و حكماى اسلام به حق استنباط كردند كه طرح اين مسائل از طرف قرآن ، دعوت به غور در عمق و ژرفاى اين حقايق است ؛ قرآن نمىخواهد كه ما صرفاً با لقلقهء زبان اين كلمات را بر زبان آوريم بلكه مىخواهد حقايق اينها را درك نماييم . آن كه در نماز خود خدا را با اين اوصاف ياد مىكند در حقيقت در مقام ادعاى شناخت خداوند به اين اسماء و صفات است : شناخت اينكه او اللَّه است يعنى ذات كامل و شايستهء پرستش كه همهء موجودات عالم بالفطره متوجه اويند . به عبارت ديگر شناخت و اقرار و اعتراف به موجودى كه كامل مطلق است ؛ نقص ، كاستى و نيستى و نياز را در او راهى نيست و به همين دليل همه چيز از او و متوجه او و به سوى اوست . شناخت آنكه او رحمن است ، كه جدّاً بايستى - چنان‌كه بحث كرديم - انسان انديشه‌اش را بسيار دقيق و لطيف كند تا بتواند خدا را به اين صفت بشناسد ؛ يعنى درك كند كه سراسر وجود ، مظهر رحمانيت ذات حق است ؛ آنچه از او صدور مىيابد جز خير و رحمت نيست ؛ هيچ موجودى از آن جهت كه موجود است ، از آن جهت كه منتسب به ذات حق است ، يعنى از آن جهت كه عينى و واقعى است جز خير و رحمت نيست ؛ شرّيت و نقمت ، در جنبه‌هاى عدمى و نسبى و اضافى اشياء است نه